BMT-nin İran İslam Respublikasında insan haqları vəziyyəti üzrə Xüsusi Məruzəçisi Mai Sato X şəbəkəsində İranda etnik və dini azlıqlara münasibət və onun ölüm cəzası ilə bağlılığı barədə ətraflı paylaşım edib. O, təsirə məruz qalan icmalar arasında Azərbaycan türklərinin də adını çəkir.
O yazır ki, kürdlər, bəluclar, əhvaz ərəbləri, Azərbaycan türkləri və türkmənlər üçün ayrı-seçkilik dil hüquqlarının məhdudlaşdırılmasından dövlət mediasında etnik stereotiplərə qədər uzanır. İqtisadi marginallaşma, torpaqların müsadirəsi və ekoloji deqradasiya bir çox azlıq bölgələrində yoxsulluğu daha da dərinləşdirib.
Xüsusi Məruzəçi qeyd edir ki, bir çox bəluc şənasnamədən (şəxsiyyət vəsiqəsi) məhrum edilir və bu, təhsilə, səhiyyəyə və rəsmi məşğulluğa çıxışı məhdudlaşdırır; kürd kolbərləri və bəluc suxtbərləri isə gəlir mənbəyi kimi çox vaxt sərhəd boyu mal və yanacaq daşımasına arxalanırlar. Ekoloji idarəetmə problemləri kürd, ərəb, bəluc, türkmən və gilək bölgələri də daxil olmaqla, azlıq bölgələrində icmaları yerindən didərgin salıb; onun sözlərinə görə, “Azərbaycan türkləri Urmiya gölü ətrafındakı ekoloji deqradasiyanın nəticələrini yaşamağa davam edir”.
O əlavə edir ki, dini azlıqlar da oxşar təcrid formalarına məruz qalır. Bəhailər faktiki olaraq ali təhsildən və dövlət işindən kənarlaşdırılır, xristianlığı qəbul edənlər kimi uzun müddətdir təhlükəsizlik təhdidi kimi təqdim olunurlar, sünni müsəlmanlar və yarsanlar isə dövlət vəzifələrindən kənarda qalırlar.
Xüsusi Məruzəçiyə görə, bu geniş kontekst azlıqların iştirak etdiyi ölüm hökmü işlərini anlamaq üçün vacibdir. “Ayrı-seçkilik cinayət məhkəməsi sisteminin qapısında bitmir; o, saxlanılmaya, həbsə, məhkəməyə və hökmün çıxarılmasına, o cümlədən ölüm hökmü işlərinə də təsir edə bilər.”
Ölüm hökmü ittihamları ilə üzləşən etnik azlıqlar çox vaxt ədalətli mühakimə qarşısında əlavə maneələrlə qarşılaşırlar: sorğu və məhkəmə iclaslarında qeyri-kafi tərcümə, etiraf almaq məqsədi daşıyan işgəncə və digər pis rəftar iddiaları, həmçinin çox vaxt inandırıcı sübutlarla dəstəklənməyən milli təhlükəsizlik ittihamları ilə mühakimə.
Xüsusi Məruzəçi bir neçə işi misal çəkir. Gənc bəluc Fərhad Bərənzehinin vəkil iştirakı olmadan “bağy” (silahlı üsyan) ittihamı ilə ölümə məhkum edildiyi bildirilir ki, bu da işgəncə iddiaları və digər ciddi ədalətli mühakimə pozuntuları ilə bağlı narahatlıq doğurur. Etnik mənsubiyyətcə kürd olan Türkiyə vətəndaşı Hatəm Özdəmirə “bağy” ittihamı ilə ölüm hökmü ilə nəticələnən məhkəmə prosesinin həlledici mərhələlərində tərcümə imkanı verilmədiyi bildirilir. Banədən olan kürd Yusif Əhmədi saxlanıldıqdan sonra son dərəcə şiddətli işgəncəyə məruz qaldığını və tibbi yardımdan məhrum edildiyini iddia edir. Oxşar narahatlıqlar “Qadın, Həyat, Azadlıq” etirazları ilə bağlı ölümə məhkum edilmiş üç kürd — Rauf Şeyx-Maruf, Məhəmməd Fərəci və Möhsün İslamxah işlərində də bildirilib. Bu yazı hazırlananda bu ölüm hökmlərinin heç biri icra edilməyib, həmin şəxslər isə hələ də edam təhlükəsi altındadırlar.
O nəticə çıxarır ki, etnik və dini ayrı-seçkiliyin sənədləşdirilmiş nümunələri, ayrı-ayrı işlərdə işgəncə, məcburi etiraflar və ədalətli mühakimə pozuntuları barədə təkrarlanan iddialarla birlikdə, İranda azlıq qruplarına ölüm cəzasının tətbiqi ilə bağlı ciddi narahatlıq doğurur. Ölüm hökmü işləri beynəlxalq insan haqları hüququ üzrə onsuz da ən ciddi nəzarət tələb edir; bu amillər etnik və dini azlıqların üzvlərinin iştirak etdiyi ölüm hökmü işlərinə xüsusilə ciddi nəzarəti zəruri edir.
Paylaşım Xüsusi Məruzəçinin rəsmi X hesabında (@drmaisato) 2026-cı il oktyabrın 1-də dərc olunub.



